Logo

ŞİNASİ: KAMUOYUNUN DOĞUŞU

ŞİNASİ: KAMUOYUNUN DOĞUŞU

Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasal, ekonomik ve kültürel ilerlemesini amacıyla mücadele eden “Yeni Osmanlılar” (Genç Türkler) hareketinin ideolojik öncülleri 19. Yüzyılda ortaya çıkmıştır. Tasvir-i Efkâr gazetesinin kurulup yayın hayatına başlaması ise bu ideolojik iklimin; yayılması, gelişmesi ve toplumda, özellikle de Türk aydın sınıfında, yer edinmesi açısından oldukça önemlidir. Tasvir-i Efkâr’ın kurucusu ve yayın yönetmeni İbrahim Şinasi Efendidir. Şinasi çok yönlü ve entelektüel bir insandı. Şerif Mardin Yeni Osmanlılar hareketinin doğuşunda ve gelişiminde Şinasi’nin rolünü şu sözlerle ifade ediyordu;“Yeni Osmanlılar hareketi değişik pek çok etkenin ürünü olsa da hareketin entelektüel temelleri tek kişi tarafından atılmıştır ve o tek kişi yapıtlarıyla Türk aydın sınıfına 19. yüzyıl Avrupa’sının yazınsal, toplumsal ve siyasal görüşlerini tanıtan şair Şinasi Efendidir.[1]” Yeni Osmanlılar hareketinin önderlerinden Namık Kemal’de, Şinasi’yi Yeni Osmanlıların manevi öğretmeni, entelektüel üstadı sayıyordu. Şinasi 19. yüzyılda Türk aydın sınıfının en önde gelen temsilcilerinden biriydi.

Fransa Yolculuğu

İbrahim Şinasi Efendi 1826 yılında bir topçu subayının oğlu olarak dünyaya geldi ve babasını çok erken yaşta kaybetti. 1840 yılında Mustafa Reşit Paşa’nın öğrenim için yurt dışına göndermeye karar verdiği birkaç Türk genci arasında yer aldı. 1852 yılına kadar Paris’te kalan Şinasi, burada sadece bilimsel çalışmalar ile uğraşmadı. Fransa’nın toplumsal ve kültürel hayatını da derinden inceledi. Tanınmış Fransız edebiyat ve bilim insanlarıyla tanıştı. Eserleri ile 1848 ihtilallerinin düşünce zemini oluşturan, Alphonse de Lamartine ve Ernest Renan ile tanışması, Şinasi’nin düşüncelerini de derinden etkilemiştir.[2] Bazı tanıklıklara göre, 1848 ihtilalleri sırasında Şinasi’nin Fransa’da siyasi gösterilere bile aktif olarak katıldığı söylenmektedir.[3] Ebbüziya Tevfik “Yeni Osmanlılar Tarihi” kitabında Şinasi’nin siyasi gösteriler katılmasını aynen şu şekilde aktarmaktadır;“Genç Şinasi, Paris’te öğrenimini yaptığı yıllarda 1848 İhtilali olmuş, o zaman Fransız başkentinde okumakta olan bütün yabancı gençlerin Fransız gençlerine katılması sırasında, Şinasi de o arada bulunmuş ve hatta öğrenim arkadaşı Sait Sermedi adlı gençle birlikte üç renkli ulusal Fransız bayrağını Panteon’un kubbesine dikmişti. Bu Sait Sermedi, Arnavut asıllı bir Osmanlıydı. Sonraları kendini büsbütün ihtilal fikirlerine kaptırmıştı. Sadrazam Ali Paşa’ya karşı bir suikast hazırladığı öğrenilince yakalanıp hapse atılmıştı. Bu olaydan kuşkulanan Şinasi, kendisine de bundan yararlanılarak bir kötülük yapılmasından korkmuş ve Courrier d’Orient gazetesi sahibi Jean Pietri’nin aracılığı ile, hemen limanda bulunan bir Fransız vapuruna atlamış ve Paris’in yolunu tutmuştu.” Ebbüziya Tevfik’in dönemin canlı tanığı ve Şinasi’nin yakın çalışma arkadaşlarından olması bakımından bu yazdıkları oldukça önemlidir.[4] Ancak Şinasi’nin 1848 ihtilallerine katılması ile ilgili birincil ve somut tarihi kaynaklar mevcut değildir.

Bir Gazete, Bir Oyun

Memuriyet hayatının 15 yaşında başladığı tahmin edilmektedir. Tophane Müşiriyeti Mektubi Kalemi’nde kâtiplik adaylığı yaparak memuriyet hayatına başlamıştır. Ayrıca Meclis-i Maarif üyeliği ve Encümen-i Daniş’te de görev yapmıştır. 1852-1858 yılları arasında Şinasi, Mustafa Reşit Paşa’nın yanında devlete hizmet etmiştir. Devlette ki görevi Reşit Paşa’nın ölümünden sonra da Yusuf Kamil Paşa’nın yanında memuriyet görevine devam etmiştir. Şinasi devletteki görevinin yanında, edebiyat ve gazetecilik ile de uğraşmaya başlamıştır. 1860 yılında Şinasi, Agâh Efendinin kurduğu ilk özel Türk gazetesinde yani Tercüman-ı Ahval’de yayın yönetmenliği yapmaya başladı. Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasal, ekonomik ve kültürel ilerlemesine yönelik makaleleri ilk burada yayınlandı. Bir süre sonra Agah Efendi gazetede, siyasal konularda sert yazılara yer vermek istemeyince Şinasi gazeteden ayrıldı. Aynı dönemlerde Şinasi’nin hayatındaki en önemli olaylardan biri gerçekleşti. Kaleme aldığı Şair Evlenmesi oyunu Tercüman-ı Ahval’de yayınlandı. Türk edebiyatında batılı tarzdaki ilk tiyatro eseri olarak kabul edilen bu oyun, Moliere’in etkisiyle yazılmıştı. Şair Evlenmesi oyununda Şinasi, görücü usulüyle evlenilmesi ve insanların kendi mutluluğunu kendisinin seçme hakkından yoksun bırakılmasını şiddetli bir şekilde eleştiriyordu. Oyun, alt metninde ise izleyiciye, sorunun tek tek insanlarda değil, düzenin ve yaşam biçiminin yetersizliğinde olduğunu aktarıyordu. Oyun sadece belli başlı sorunları topluma göstermekle kalmadı, aynı zamanda birçok Türk aydınının bu sorunlar aracılığıyla, ülkenin toplumsal ve siyasal sorunlarını daha ciddi düşünmeye zorladı.[5]

İlerici Fikirlerin Merkezi İdarehanesi

Şinasi, 27 Haziran 1862 tarihinde Tasvir-i Efkar gazetesinin ilk sayısını çıkardı. Gazete, özellikle Türk aydın sınıfı çevresinde, dönemin şartlarına oranla büyük bir hızla yayıldı. Hatta bu yaygınlık dönemin padişahı Abdülaziz’e kadar ulaşmıştı. Abdülaziz gerek memuriyet vazifesindeki niteliği, gerekse de düşünceleri sebebiyle Şinasi’yi yakınında tutmak istiyordu. Bunun bir başka nedeni de şüphesiz ki Abdülaziz’in Batı kültürüne hayranlığıydı. Dönemin canlı tanıklarından Ebbüziya Tevfik, Abdülaziz’in Tasvir-i Efkar’ın ilk sayısını gördüğünde, Şinasi’yi yanına almak için, 500 altın vermeye bile çalıştığını belirtiyor. Tevfik Bey’in aktardığına göre Şinasi’nin padişaha yanıtı ise şu şekilde olmuştur; “Padişahımız hazretlerinin lütufkarlıklarına çok teşekkür ederim, fakat benim bu kadar büyük para ile görülecek işim yoktur. Bundan dolayı onu kabul edemeyeceğim.”[6] Bu örnekten de görüldüğü gibi Şinasi için Tasvir-i Efkar sadece bir gazete değildi.

Tasvir-i Efkar gazetesinin kamuoyunun uyanması açısından önemi büyüktür. Şinasi gazetenin ilk sayısında amacını kendi kaleme aldığı yazı ile açıklıyordu. Tasvir-i Efkar ülkede bilim ve eğitimin gelişmesini, ülkenin siyasal, toplumsal ve kültürel sorunlarını ele alacaktı. Şinasi gazete aracılığıyla, burjuva fikirlerinin yayılmasında ve Türk aydın sınıfının ideolojik biçimlenişinde önemli bir rol oynamıştır.

1862-1864 yıllarında Tasvir-i Efkâr’ın küçük idarehanesi, İstanbul’da ilerici fikirlerin merkezi haline geldi. İdarehane yeniliklere hevesli, vatanı kurtarma gayesiyle yola çıkmış ileri fikirli kişileri bir araya topluyordu. İdarehaneye ayrıca sık sık ilerici subaylar ve ilerici memurlar da gelmekteydi. İdarehane, geleceğin Türkiye’sini o zamanlardan göstermeye başlamıştı. Tasvir-i Efkar’da ki bu edebi ve sosyal çevrenin düşünsel önderi Şinasi Efendiydi. Yeni Osmanlılar önderliğindeki meşruti hareketin gelecekteki militanları bu düşünsel atmosfer içinde yetişmekteydi. Özellikle de gazetede Şinasi’nin en yakın çalışma arkadaşlarından biri olan Namık Kemal.[7] Tasvir-i Efkar’ı Şinasi’den sonra sırasıyla Namık Kemal, Recaizade Mahmut Ekrem ve Ebbüziya Tevfik çıkardı. Şinasi’nin ölümünden sonra ise bu idarehane, Genç Osmanlılar’ın destekçisi olan Mustafa Fazıl Paşa tarafından mirasçılardan alınıp, içlerinde Ebbüziya Tevfik’in de olduğu dört meşrutiyetçi gence verilmiştir.

Şinasi “ulus” ve “kamuoyu” kavramlarını ilk kullananlardandır. Tasvir-i Efkar’da ilk sayısında bu iki kavramın altını çizmekteydi. Şinasi ülke yaşamında ve devlet işlerinde kamuoyunun önemini ve rolünü kavrayan ilk Türk aydınıdır. Şerif Mardin’de, Şinasi’yi değerlendirirken “Şinasi: Kamuoyunun Doğuşu” başlığıyla anlatmıştır. Şinasi’yi en iyi anlatan tanımlamada bu olacaktır.

Örnek Aydın Kimliği

Şinasi, reform hareketlerinin de ilk sivil yayıcılarındandır. O zamana kadar reform hareketleri ve bu konudaki düşünceler, ya hükümetten ya da devlet adamlarından gelmiştir. Şinasi ise bu tarz düşüncelerin ilk kişisel yayıcılarından olmuştur. Şinasi’nin yaydığı fikirlerin birçoğu, Yeni Osmanlılar hareketinin önderliğinin düşüncelerini biçimlendiriyordu. Şinasi’nin edebi alandaki çalışmalarının bütünü, edebiyatın belli bir kesimin, “seçkinlerin” oyalanma aracı olmaktan çıkıp halkın eğitilme aracı olması gerektiği düşüncesinde birleşiyordu. Şinasi, edebiyatı tüm halkın ahlaki ve fikri eğitim aracı haline getirme yolunda ciddi ve sistematik bir çaba gösterdiği için modern Osmanlı edebiyat ekolünün kurucusu sayılmaktadır. Onun yapıtları incelendiğinde bilim ve eğitim propagandası, edebiyat ve dilin demokratlaştırılması, batının bilim ve kültür düzeyine erişilmesi, devlette bu amaca uygun reformlara gidilmesi gibi fikirlerin geniş ölçüde işlendiği görülecektir. Ayrıca Şinasi akıl, sorgu, şüphe gibi kavramları da edebi çalışmaların gündemine getirmiştir. Gerek Şair Evlenmesi, gerekse de Tasvir-i Efkar’da ki makalelerinin, Türk dilinin toplumsal düşüncenin anlatım aracı haline gelme mücadelesine somut ve eylemsel olarak büyük katkıları oldu. Türk dilinde birtakım reformlar yapılarak dilin yalınlaştırılması, edebi yapıtların dilinin halk diline yakınlaştırılması, dilin Arap, Fars etkilerinden kurtarılması hareketi, somut biçimde ilk kez Şinasi’nin eserleriyle gündeme gelmiştir ve uygulama alanı bulmuştur. Şair Evlenmesi oyununda, Türk konuşma diliyle yazmanın daha kötü değil, tam tersine “divan” diline göre daha iyi ve daha doğru olacağını göstermiş oldu.[8] Şinasi’nin ve yakın çalışma arkadaşı Namık Kemal’in çalışmaları ulus, kamuoyu, vatan, özgürlük, yurtseverlik, devrim gibi kavramları edebiyatta ve gazetecilikte kullanılır hale getiriyordu. Şinasi’nin bu düşüncelerinin, Osmanlı İmparatorluğu’nun meşruti yönetime geçme düşüncesinin doğduğu 19. yüzyılda, genç Türk aydın sınıfının ideolojik biçimlenişi üzerinde etkisi oldukça büyük olmuştur.

Emre KARAVAİZOĞLU – İNCİRALTI TARİH CEMİYETİ ÜYESİ

[1] Mardin, Şerif, Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu, İletişim Yayınları, s.252

[2] Petrosyan, Yuriy Aşatoviç, Sosyalist Açıdan Jön Türk Hareketi, Yordam Kitap, s.55

[3] Gordlevskiy, V.A., Yeni Osmanlı Edebiyatı Üzerine Denemeler, s.353

[4] Tevfik, Ebbüziya, Yeni Osmanlılar Tarihi, Pegasus Yayınları

[5] Kamilev, H., Çağdaş Türk Edebiyatının Kaynakları, s.56

[6] Tevfik, Ebbüziya, Yeni Osmanlılar Tarihi, Pegasus Yayınları

[7] Stambulov, V., Hürriyet Savaşçısı Namık Kemal, Etkin Yayınları, s.96

[8] Petrosyan, Yuriy Aşatoviç, Sosyalist Açıdan Jön Türk Hareketi, Yordam Kitap, s.58

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir